Taturowie w księstwie słuckim kniaziów Olelkowiczów w XVI wieku

Księstwo słuckie było położone w województwie nowogródzkim Wielkiego Księstwa Litewskiego i uchodziło za największe księstwo alodialne Rzeczypospolitej Obojga Narodów.¹

Kniaziowie Olelkowiczowie-Słuccy otrzymali księstwa słuckie i kopylskie jako dziedziczne władztwa na przełomie XIV i XV wieku. Wraz z rozwojem Słucka i przeniesieniem tam ośrodka władzy całe terytorium zaczęto określać jako księstwo słuckie.² Olelkowiczowie, którzy księstwo słuckie określali jako “państwo nasze”, władali nim niemal niezależnie aż do końca XVI stulecia. Po śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela rodu, księstwo w roku 1592 przypadło Zofii Olelkowiczównie i po jej małżeństwie z Januszem Radziwiłłem w 1600 roku przeszło w ręce Radziwiłłów birżańskich.

W połowie XVI wieku w księstwie słuckim było blisko sto rodzin ziemiańskich. Ziemianie w zamian za posiadane ziemie byli zobowiązani do konnej służby wojennej i w XVI wieku stanowili ważną cześć siły militarnej księstwa. Na przykład, według źródeł historycznych, z 477 koni jakie kniaź słucki wystawił w popisie w 1567 roku, znaczna część była osadzona ziemianami słuckimi.³

O ile z okresu 1600–1650 zachowało się wiele oryginalnych dokumentów wymieniających Taturów wśród ziemian i opisujących ich ziemie, o tyle jeśli chodzi o okres wcześniejszy, tj. XVI wiek, wiedza o Taturach opiera się w dużej mierze na kopiach dokumentów z XVI wieku przechowywanych w aktach księstwa słuckiego oraz na wzmiankach o dokumentach z XVI wieku pojawiających się w pismach administracji księstwa nieświeskiego.

Ziemie Taturów w księstwie słuckim w XVI wieku

W drugiej połowie XVI wieku Taturowie mieli ziemie na prawie lennym nad rzeką Wynią, w północno-zachodniej części księstwa słuckiego – w Puszczy Starzyckiej niedaleko miasteczka Słobodka, które w dokumentach z XVI wieku było jeszcze nazywane miastem Mieleckich lub miasteczkiem Mielczyk.⁴

Fakt że Taturowie już w XVI wieku mieli ziemie w wyżej opisanych obszarach potwierdza np. dokument z 1597 roku dotyczący nadania ziemskiego dla ziemianina Urbana Ostreyko wymienia sąsiadujące “grunta Taturowe” przy opisie ziem nadanych Urbanowi Ostreyko nad Rzeką Wynią w Puszczy Starzyckiej.⁵

Niestety stworzona w XVII wieku Księga Praw Ziemiańskich Księstwa Słuckiego nie zawiera informacji o nadaniach dla Taturów przez kniaziów Olelkowiczów-Słuckich, co zapewne jest związane z faktem, że księga ta zawiera niewiele przywilejów z wieku XVI i tylko pojedyncze wystawione przed rokiem 1580.⁶ W związku z tym, jeżeli chodzi o większość ziem które Taturowie mieli pod koniec pierwszej połowy XVII wieku nad rzeką Wynią w majętności starzyckiej księstwa słuckiego – było to 15 włók zobowiązujące ich do wystawienia 3 koni na posługę wojenną – nie wiemy kiedy Taturowie je dokładnie otrzymali.⁷ Inwentarz księstwa słuckiego z roku 1600 także nie jest pomocny ponieważ z jakiś powodów nie zawiera żadnych informacji o majętności starzyckiej w której znajdowały się wyżej wspomniane ziemie Taturów.⁸

Wzmianki o dokumentach z XVI wieku dotyczących Taturów w aktach administracji księstwa nieświeskiego

Późniejsze dokumenty sporządzone przez administrację Radziwiłłowską księstwa nieświeskiego wspominają zarówno nadania ziemskie dla Taturów w majętności starzyckiej od kniaziów Olelkowiczów-Słuckich jak i dokumenty uznane za potwierdzające szlachectwo członków rodu pochodzące od księcia Jana Symeona Słuckiego, ostatniego męskiego przedstawiciela rodu Olelkowiczów-Słuckich, który zmarł w roku 1592.⁹ Niestety w dokumentach sporządzonych przez administrację księstwa nieświeskiego nie znajdujemy jednak żadnych detali kiedy Taturowie jakie ziemie otrzymali.

W wyżej wspomnianych dokumentach administracji księstwa nieświeskiego można również znaleźć stwierdzenie, że Taturowie są „rodem z powiatu mozyrskiego”. Nie jest jasne, czy informacja ta opierała się na jakichś dokumentach, czy jedynie na wypowiedziach samych Taturów.

Kopia wypisu z akt sądu grodzkiego nowogródzkiego w aktach księstwa słuckiego

W aktach księstwa słuckiego zawierających prawa ziemian istnieje jednak kopia wypisu z ksiąg sądu grodzkiego nowogródzkiego zawierający kopie tekstu przywileju z roku 1589 dla Wasyla Tatura od kniazia Jana Siemona Olelkowicza na 5 włók ziemi.¹⁰

W przywileju tym tym książę Jan Siemion Słucki oznajmia “yż czyniąc my nagrodę zasług […] które on nam w domu naszym przez czas niemały wiernie i pilnie oddawał” dał “urodzonemu Wasylu Taturze, strzelcu naszemu” nadanie ziemskie. W przywileju Wasyl Tatur otrzymał: (i) “zaścianek w Puszczy naszej Starzyckiej nazywaiący Szyłowszczyzna y ostrowek leżący wiednym obrębie nad rzeką Wynia […] włók dwie” (ii) “przy temże zaścianku przysienie iemuż daliśmy morgów pięć ziemi godnej rolnej y jamożec z drzewem bartnym” oraz (iii) “w miasteczku Mielczyku ziemi włók dwie y morgów pięć też ze wszelakiem należnościami y pożytkami oney także z ziemią bartną nazywaną Koseinkowszczyną y Kołowaczowszczyną w puszczy naszej Starzyckiej miedzy Piaseczną y Pyreszowem narożnych uroczyszczach” oraz (iv) wolność i pozwolenie by “wchodzić do rzeki Łoszy łowić ryby napożytek swój”. O nadanych ziemiach czytamy, że “ma y wolen jest y będzie strzelec nasz Wasyl Tatur żona synowie y potomkowie ych dzierżeć y z onych wszelakich pożytków według woli swey używać przywłaszczać y przybawiać”. W zamian Wasyl Tatur i jego potomkowie zostali zobowiązany by w czasie wojny “koń ieden po kozacku stawiać” i od czasu nadania przez dziesięć lat pełnić “iako wynidzie wola temu miasteczku naszemu Mielczykowi” zaznaczając, że “a nadto żadnej powinności jako y dani miodowej nam do skarbu naszego pełnić nie ma y nie będzie powinien”.

Poza nietypowym zapisem o dziesięcioletnim obowiązku w stosunku do miasteczka – zapewne związanego z faktem ze część nadanych ziem należała do miasteczka – przywilej jest typowy jeżeli chodzi o nadania przez kniaziów Olelkowiczow-Sluckich w drugiej połowie XVI wieku dla ziemian księstwa słuckiego. Ziemianie otrzymywali ziemie “na prawie ziemskim”. W zamian za ziemie wystawiali jednego konia z jeźdźcem na potrzebę księcia z każdych pięciu włók. Otrzymane ziemie mogli odziedziczyć ich żony i potomkowie. Różnili się od mniej uprzywilejowanych grup ludności służebnej pełniących konną służbę wojenną – takich jak bojarzy putni czy pancerni – w tym że żadnych dalszych obowiązków poza służbą wojenną nie mieli. Prawa do łowienia ryb w przyległych rzekach i produkcji miodu w lasach wspomniane w przywileju także było typowe dla ziemian.¹¹ Słowo strzelec występujące w przywileju, w XVI wieku określało osobę uczestniczącą w organizowanych przez kniazia polowaniach i zajmujący się ochroną pańskich lasów. Termin “urodzony” zaś był używany w stosunku do osób pochodzących z szlachty drobnej lub średniej. Pomimo, że informacje na temat służby dworskiej na dworze Olelkowiczów są fragmentaryczne, znany jest też przypadek “myśliwego”, który był szlachcicem i za wierną służbę otrzymywali nadania ziemskie w latach 80-tych XVI wieku.¹²

W przypadku tego dokumentu zastanawiający jest fakt, że podana w części dokumentu napisanej w języku staroruskim data aktykacji - wniesieniu w księgi sądowe przez Wasyla i Martina Tatura – jest rok 1588. Oczywiste jest, że przywilej wystawiony dla Wasyla Tatura w roku 1589 – część staroruska także wymienia rok 1589 jako rok otrzymania przywileju – nie mógł być wniesiony do ksiąg sądowych już w roku 1588.¹³ Z informacji zawartych w staroruskiej preambule dokumentu wynika, że aktykacja do ksiąg nowogrodzkich musiała nastąpić w okresie 1595-1618.¹⁴ Oczywiście, jeżeli data aktykacji została przepisana niedokładnie przy kopiowaniu części staroruskiej dokumentu z ksiąg sadowych – np. 1588 zamiast 1598 – istnieje możliwość, że dokument może zawierać dalsze błędy lub niedokładności w samym tekście przywileju. Oczywistych wskazówek na takie dalsze niedokładności jednak nie ma. Według oceny współczesnego historyka będącego specjalistą w tej tematyce, treść nadania jest dość zwykła i wiarygodna, a styl zgodny ze stylem dokumentów ostatnich Olelkowiczów. Położenie otrzymanych ziem jest zgodne z wyżej wspomnianym dokumentem z roku 1597 a treść nadania wydaje się zgodna z dokumentami wystawionymi przez administrację księstwa nieświeskiego wspomnianymi wyżej. Oczywiście, pomimo to, możliwe jest że treść przywileju w tym dokumencie zawiera błędy lub ekstrapolacje.

Inwentarz księstwa słuckiego z roku 1566

Jeżeli Wasyl Tatur rzeczywiście przybył do księstwa słuckiego z powiatu mozyrskiego, służył kniaziom Olelkowiczom przez “czas niemały” i potem za swoją “wierną i pilną” służbę otrzymał 5 włók ziemi w pobliżu miasteczka Słobódka w roku 1589, to nie powinniśmy znaleźć żadnych informacji o ziemiach w posiadaniu Taturów w księstwie słuckim przed rokiem 1589.

Summariusz inwentarza księstwa słuckiego z roku 1566 żadnych Taturów nie wspomina.¹⁵ Oznacza to, że w roku 1566 Taturowie albo nie byli wystarczająco znaczący aby pojawić się w sumariuszu – sumariusz ten ma tylko dwie strony – albo rzeczywiście otrzymali ziemie w księstwie słuckim dopiero po roku 1566.¹⁶ Z dokumentów z XVII wieku wiemy, że w roku 1646 główne ziemie Taturów stanowiło 15 włók w majątności starzyckiej, połączonych ze sobą, obejmujących jednego “konia” w Szyłowszczyźnie i dwa “konie” w Hrywcu. Nie wiemy, kiedy dokładnie Taturowie otrzymali przyległe do ich gruntów w Szyłowszczyźnie ziemie w Hrywcu, ale fakt, że przywilej z roku 1589, opisując ziemie nadane Wasylowi Taturowi, nie wspomina o żadnych sąsiadujących gruntach należących już do Taturów, sugeruje, że również w Hrywcu Taturowie raczej nie posiadali ziemi przed rokiem 1589. Jeżeli w roku 1589 Taturowie mieliby już od dawna zamieszkiwać księstwo słuckie i posiadać tu ziemię, nie jest jasne, w której części księstwa miałaby się ona znajdować. W dokumentach z połowy XVII wieku nie znajdujemy ani żadnych „koni” nazwanych od Taturów poza majątnością starzycką — nazwy „koni” często pochodziły od nazwisk rodzin, które otrzymały je w nadaniach, nawet jeżeli rodziny te nie zamieszkiwały już tych ziem — ani większych skupisk Taturów poza majątnością starzycką.

Dalsze informacje dotyczące początków rodu w innych źródłach

Więcej informacji o powstaniu grupy ziemian zależnych i o strukturze układu lennego można znaleźć w części naszej strony poświeconej ziemianom zależnym. Piotr Borawski, polski historyk który o Tatarach w Wielkim Księstwie Litewskim napisał trzy książki oraz szereg artykułów naukowych, w artykule Szlachta Litewsko-Polska pochodzenia tatarskiego wymienia Taturów jako przykład rodziny kresowej z Nowogródczyzny która w XIX wieku była uważana za polską, ale prawdopodobnie miała pochodzenie tatarskie.¹⁷ Więcej informacji o tezie Borawskiego, osadnictwie Tatarów przez kniaziów Olelkowiczów-Słuckich w XV wieku, oraz migracji rodzin tatarskich do latyfundii magnackich z innych obszarów Litwy w XVI wieku można znaleźć tutaj. Naszemu rodowi jest poświęcony drugi rozdział w trzecim tomie kroniki szlachty białoruskiej Anatola Steckiewicza-Czeboganowa."¹⁸ W porównaniu z informacjami na naszej stronie, wczesna historia naszego rodu w książce Steckiewicza-Czeboganowa jest bardziej chwalebna – tam żyjący w XVI wieku Bazyli Tatur jest nie strzelcem uczestniczącym w łowach, a skarbnikiem orszańskim i pułkownikiem rajtarskim wojsk litewskich – lecz oparta na mniej wiarygodnych źródłach.