Taturowie w księstwie słuckim pod rządami Radziwiłłów w XVII wieku

W roku 1600 księstwo słuckie wraz z ręką Zofii Olelkowiczówny przeszło w posiadanie Radziwiłłów birżańskich – najpierw Janusza Radziwiłła, następnie jego brata Krzysztofa Radziwiłła, a po nim syna Bogusława. Po śmierci Bogusława księstwo w roku 1669 odziedziczyła jego córka Ludwika Karolina Radziwiłłówna, a po jej zgonie w 1695 roku, po licznych procesach, przeszło w XVIII wieku w ręce Radziwiłłów nieświeskich.

XVII wiek nie był dla ziemian księstwa słuckiego okresem pomyślnym – w wieku XVII stopniowo zwiększano ich powinności i ograniczano dotychczasowe prawa. Dodatkowym negatywnym czynnikiem były liczne wojny, szczególnie wojna polsko-rosyjska (1654–1667). Jak omówimy w rozdziale poświęconym wiekowi XVIII, pod koniec XVII wieku i na początku XVIII wieku znaczna ilość ziemian – w tym wielu Taturów – opuściła księstwo słuckie.

Taturowie na listach ziemian za rządów Krzysztofa Radziwiłła młodszego (1620-1640)

Urodzony w roku 1585 Krzysztof Radziwiłł – zwany niekiedy młodszym aby odróżnić go od jego ojca Krzystofa Mikołaja Radziwiłła – rządził księstwem słuckim od roku 1620 aż do swojej śmierci w roku 1640. W archiwum litewskim w Wilnie zachowało się szereg list ziemian księstwa słuckiego z okresu 1620-1631 na których występują Taturowie.

W powyższym spisie ziemian z 1631 roku znajdujemy w sumie 66 ziemian, z których dwóch stawiło po dwóch koni, a reszta po jednym koniu. Ciekawostką widoczną w tym spisie – to samo zjawisko widzimy także w wielu innych listach ziemian z okresu 1620-1640 – jest, że przy nazwisku Tatur i wielu innych nazwiskach znajduje się zapis “P” będący skrótem od słowa “pan”, ale są też nazwiska bez literki “P”. W powyższym spisie z 66 wymienionych ziemian dokładnie 32 – a więc trochę mniej niż połowa – jest nazwana “panami”.

Sugeruje to, że wśród ziemian księstwa słuckiego w tym okresie funkcjonował swoisty podział na osoby nazywane panami i osoby w stosunku do których tego tytułu nie używano. Fakt, że na tej samej liście z 1631 roku niekiedy te samo nazwisko występują raz z dodatkiem “pan” a raz bez dodatku “pan” sugeruje, że podział ten jednak nie był zbyt sztywny.²⁰ Czy podział opierał się na sytuacji majątkowej danej osoby, jej pochodzeniu, czy jakiś innych czynnikach nie wiemy. W późniejszych dokumentach z końca pierwszej polowy XVII i z drugiej polowy XVII wieku rozróżnienie to się już nie pojawia.

Wyżej wymienione listy ziemian pokazują, że Taturowie za czasów Krzysztofa Radziwiłła mlodszego byli uznani za ziemian i nawet należeli do części ziemian, których nazywano panami.

Niestety listy te zawierają niewiele dalszych informacji, a na dodatek obejmują wyłącznie ziemian aktywnie pełniących służbę konną w chorągwiach radziwiłłowskich — w owym okresie niewielki odsetek wszystkich ziemian.²² Na bazie innych dokumentów z lat 1620–1640 możemy jednak przypuszczać, że Taturowie występujący we wspomnianym wyżej spisie ziemian „ze Słucka” z 1631 roku oraz w innych przywołanych wyżej spisach „ziemian słuckich” pełniących służbę konną pochodzili właśnie z Szyłowszczyzny. W niedatowanym dokumencie z tego okresu, wyliczającym wszystkich ziemian i bojarów „do Słucka należących” — zarówno tych na posłudze konnej, jak i tych na pokońszczyźnie — jedynymi wymienionymi Taturami są ci z Szyłowszczyzny. Co więcej, figurują oni tam jako pełniący służbę konną, a nie jako płacący pokońszczyznę ani jako z niej zwolnieni.

Ziemie Taturów nad rzeką Wynią w majętności starzyckiej w roku 1646

Najstarszy zachowany w oryginale dokument dokładnie opisujący ziemie Taturów nad rzeką Wynia leżące w Puszczy Starzyckiej i pod miasteczkiem Słobodka pochodzi z roku 1646.²³ Według tego dokumentu, Taturowie mieli 2 “konie” ziemi w większej okolicy ziemiańskiej zwanej Hrywiec i dokładnie jednego “konia” ziemi w położonej przy miasteczku Słobodka Szyłowszczyźnie. W prawie lennym jeden “koń” w odpowiadał ziemi o powierzchni pięciu włók i był związany z obowiązkiem wystawienia jeźdźca i konia z rzędem na potrzebę wojenną. W roku 1646, Taturowie mieli więc 10 włók ziemi w większej okolicy ziemiańskiej zwanej Hrywiec i 5 włók ziemi w graniczącej z ziemią Taturów w Hrywcu Szyłowszczyźnie, położonej przy miasteczku Słobodka.²⁴

Zarowno Hrywiec jak i Szylowszczyzna leżały w “trakcie” starzyckim księstwa słuckiego. Słowo “trakt” było używane do określenia części danej majętności księstwa – księstwo słuckie administracyjnie było podzielone na majętności – w której leżały ziemie należące do ziemian.²⁵ Miejscowość Starzyca – po białorusku Staryca – leżała około 15 km na północny wschód od Kopyla.²⁶

Rozdrobnienie własności ziemskiej

W przypadku Taturów, już w roku 1646 są widoczne efekty rozdrobnienia własności ziemskiej na skutek procesu, w którym z każdym pokoleniem majątki rozpadają się na coraz mniejsze wskutek podziałów rodzinnych między licznych synów.

Na 10 włókach trzymanych przez Taturów w Hrywcu żyli: Sierchey (Siergiusz) Tatur z Bracią Iwanem (Janem) i Fedorem (Teodorem) na 3 1/3 włókach, Hrichor (Jerzy) Tatur z Bratem Fedorem (Teodorem) na 3 1/3 włókach, Astap (Eustachy) Tatur na 1 2/3 włókach i Omelian (Emilian) Tatur na 1 2/3 włókach. W Szyłowszczyźnie, Wasil (Bazyli) Tatur miał 1/3 konia (czyli 1 2/3 włók), a Jan Tatur, Andrey Tatur, Kosciuk (Konstanty) Tatur i Omelian (Emilian) Tatur każdy po 1/6 konia (czyli 5/6 włoki).

Rozdrobnienie majętności ziemskiej w Szyłowszczyznie wydaje się zgodne z nadaniem tej ziemi za czasów Olelkowiczów-Słuckich.²⁷. Jeżeli chodzi o ziemie Taturów w Hrywcu, rozdrobnienie majętności ziemskiej sugeruje, że także te ziemie Taturowie posiadali już przez pewien czas.²⁸ Fakt, że Taturowie w roku 1646 żyli w Hrywcu i Szyłowszczyznie już od kilku pokoleń, prawdopodobnie tłumaczy dlaczego “Verificatja Ziemian Starzyckich” z roku 1687 kwalifikuje kategorycznie wszystkich Taturów i Taturowiczów – w drugiej połowie XVII wieku oba nazwiska były stosowane wymiennie – jako ziemian ale nie wymienia żadnego przywileju nadającego im ich ziemie w Hrywcu i w Szyłowszczyźnie.²⁹

Wskazówki na korzenie bojarskie

Jak wspomnieliśmy wyżej, Taturowie występują na wielu listach ziemian z okresu 1620–1631 i na tych listach są nawet wśród ziemian określanych jako „panowie”.

Ciekawe jest wobec tego, że w roku 1646 Taturowie żyjący w Hrywcu występują na liście zatytułowanej Ziemianie w Hrywcu Mieszkający, ale Taturowie żyjący w Szyłowszczyźnie występują na liście zatytułowanej Boiarowie w Szyłowszczyźnie. Jak zaznacza Hryckiewicz w artykule naukowym poświęconym ludności wojskowej księstwa słuckiego, znanych jest wiele przykładów, w których członkowie tych samych rodzin w tym samym czasie występowali zarówno na listach ziemian, jak i na listach bojarów.³¹ Wraz z deprecjacją znaczenia terminu bojar rodziny te w okresach późniejszych nie pojawiały się już na listach bojarów, lecz były określane wyłącznie jako ziemiańskie. Nie jest nam znany żaden dokument z drugiej połowy XVII wieku ani z czasów późniejszych, w którym Taturowie byliby określani jako bojarzy – poza wyżej wspomnianym dokumentem z roku 1646 jedyny inny znany nam dokument w którym Taturowie określeni są jako bojarzy pochodzi z około roku 1630.³²

Czy status Taturów w Szyłowszczyźnie w roku 1646 w praktyce jakoś różnił się od statusu tych w Hrywcu, jest wątpliwe. Po pierwsze fakt, że ziemie Taturów w Szyłowszczyźnie zostały zmierzone i opisane w ramach Pomiary Różnych Gruntów Ziemian Księstwa Słuckiego z 1645 roku, sugeruje, że Taturowie w Szyłowszczyźnie także byli uznawani za ziemian w roku 1646.³³ Poza tym, jak wspomnieliśmy wyżej, na podstawie dokumentów z lat 1620–1640 wydaje się prawdopodobne, że Taturowie występujący — i określani jako panowie — w spisie ziemian z 1631 roku i innych przywołanych wyżej spisach ziemian z lat 1620–1640 pochodzili właśnie z Szyłowszczyzny, a nie np. z Hrywca.

Taturowiczowie i Taturowie

Wydaje się, że w drugiej połowie XVII wieku nazwiska Tatur i Taturowicz były stosowane wymiennie. O ile we poprzednio wspomnianych dokumentach z XVI wieku i dokumentach majętności starzyckiej z 1646 roku używane jest nazwisko Tatur, w dokumentach majętności starzyckiej z 1669 roku nie występuje nazwisko Tatur, lecz Taturowicz, a w dokumentach majętności starzyckiej z 1686 roku można znaleźć oba nazwiska.

Występujący w roku 1669 wśród ziemian w Szylowszczyźnie Omelian Taturowicz, w roku 1646 występuje jako Omelian Tatur, natomiast w roku 1686 jego wdowa figuruje jako “wdowa Omeljanowa Taturowa”. Podobnie, wymieniony obok niego w roku 1669 Fiedor Taturowicz na liście ziemian z roku 1686 figuruje jako Fiedor Tatur.³⁴ Bazyli Taturowicz w inwentarzu z roku 1686 w inwentarzu z roku 1698 występuje jako Bazyli Tatur. Przykładów takich można znaleźć więcej.

Zdarza się nawet, że ta sama osoba w tym samym dokumencie występuje raz z nazwiskiem Tatur i raz z nazwiskiem Taturowicz. Tak w inwentarzu majętności starzyckiej z roku 1686 Demjan Tatur na liście ziemian zaścianku w Czernicznym występuje jako Demian Tatur, a w kopii przywileju nadającej mu ziemie w Czernicznym jako Demian Taturowicz. W dokumencie tym, także ten sam koń – koń tu określa 5 włók ziemi – w jednym miejscu jest nazwany koniem Hrehorowicz Taturowiczow a w innym koniem Hrehorowicz Taturów.

Analogiczne zjawisko można zauważyć w przypadku innej rodziny ziemiańskiej z majętności starzyckiej, która w dokumentach z roku 1669 występuje pod nazwiskiem Drobysz a w dokumentach z roku 1687 pod nazwiskiem Drobyszewicz. ³⁵

Zaścianek Tatury jako gniazdo rodowe

Dwa konie w Hrywcu zamieszkiwane przez Taturów, w dokumentach z roku 1669 są określane jako zaścianek Taturowicze, a w późniejszych dokumentach jako zaścianek Tatury.³⁶

Podobnie, także już w XVII wieku, pobliskie dwa konie należące niegdyś do rodu Ostreyko nazywano zaściankiem Ostreyki a dwa konie należące niegdyś do rodu Leniewiczow nazywano zaściankiem Leniewicze albo Liniewicze.³⁷ We wszystkich tych przypadkach nazwy zaścianków wydają się pochodzić od nazwy koni, które z kolei pochodzą od nazwisk osób które mieli prawa do tych ziem. Wydaje się więc prawdopodobne, że także jeżeli chodzi o Tatury, nazwa zaścianku pochodzi od nazwiska a nie odwrotnie.³⁸

Tatury jako okolica szlachecka przetrwała setki lat. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z roku 1892 o zaścianku szlacheckim Tatury nad rzeką Wynia zaznacza że “miejscowość jest dość leśna, grunta urodzajne, łąki obfite”. Według słownika geograficznego, Taturowie mieli tu pod koniec XIX wieku nadal 9 włók ziemi.

Inne obszary które zamieszkiwali Taturowie w XVII wieku

Pomimo widocznego już w roku 1646 rozdrobnienia własności ziemskiej, w połowie XVII wieku Taturowie żyjący w księstwie słuckim wydają się być geograficznie skoncentrowani we wspomnianych powyżej zaściankach traktu starzyckiego. W listach ziemian księstwa słuckiego z polowy XVII wieku, poza traktem starzyckim księstwa Kopylskiego znajdujemy tylko dwóch ziemian o nazwisku Tatur lub Taturowicz: Stefana Tatura i Alexandra Tatura. Obaj żyli w zaścianku Kleszow w Trakcie Baslawskim księstwa Słuckiego.⁴⁰

W drugiej połowie XVII wieku Taturowie mieszkali także w innych terenach majętności starzyckiej – istniał np. również koń Taturowiczów w zaścianku w Czernicznym.⁴² W drugiej połowie XVII wieku, Taturowie także żyli w pobliskich miejscowościach należących nie do majętności starzyckiej księstwa słuckiego a do księstwa kopylskiego – Jan Taturowicz np. miał 6 włók ziemi koło miejscowości Świnka, na obszarze który później był nazywany zaściankiem Taturowszczyzna. Od kiedy dokładnie Tatuowie żyli na ziemiach poźniej zwanych Taturowszczyzna i czy może żyli tam już w pierwszej połowie XVII wieku niewiemy.