Powstanie grupy ziemian zależnych w księstwie słuckim

Termin “bojar” na początku XVI wieku

Słowo “bojar” na początku XVI wieku miało bardzo inne znaczenie niż na końcu XVII wieku. Aby zrozumieć te zmiany – i zrozumieć co stało się z potomkami osób, którzy na początku XVI wieku byli określani jako bojarzy – warto jest zacząć od pytania kim dokładnie były osoby określane jako bojarzy na początku XVI wieku. Witold Sienkiewicz w artykule Bojarzy-szlachta i ziemianie w dobrach prywatnych w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszej połowie XVI wieku wyjaśnia znaczenie słowa bojar na początku XVI wieku następująco:¹

W pierwszej ćwierci XVI w. bojarami określano jedną wspólną grupę ludności, którą można by nazwać bojarami-szlachtą, pozostawiając dla tzw. ludzi prostych, pełniących służbę konną, okreslenie typu “sługa”. Pozostałe natomiast kategorie chłopstwa określano często ogólnie mianem “ludzi”. W spisie ludności smoleńskiej około 1488 r. pełniącej służbę konną, występuje wyraźny podział na kniaziów i bojarów oraz różnego typu sługi konne. Podobnie rzecz się ma w przywileju z 1509 r, dla Witebszczan. W dokumencie z 1520 r., dzielącym dobra miedzy trzech synów Mikołaja Radziwiłła, kanclerza litewskiego, występuje wyraźny podział na bojarów, czyli szlachtę, i sługi.

Wspomniany wyżej podział na “knieziów i bojarów” z jednej strony a “sługi putne” z drugiej stronie jest widoczny również w gramocie wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka z 1499 roku. W dokumencie tym, wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk zatwierdził kniaziowi Semenowi Michajłowiczowi Olelkowiczowi i jego potomkom Sluck i Kopyl “z kniezi i bojary […] z słuhami putnymi”.² W ten sposób w księstwie słuckim bojarzy zostali usunięci spod władzy bezpośredniej wielkiego księcia i w praktyce stali się w pełni zależni od kniaziów Olelkowiczów-Słuckich.³ Na Litwie takie struktury w XVI wieku nie były rzadkością.⁴

W wieku XVI kniaziowie Olelkowiczowie powiększali swoje księstwo kupując ziemi od uboższych bojarów poza księstwem by potem ponownie nadać tymże bojarom ich dawną ziemię na prawie lennym albo – znany z tego był książę słucki Jerzy I Olelkowicz (zm. 1542) – zagrabiając dobra bojarskie poza księstwem z jednoczesnymi nadaniami w księstwie słuckim.⁵

Powstanie terminów “bojar putny” i “bojar pancerny” i “ziemianin” w XVI wieku

Jak zaznacza Sienkiewicz w wyżej wspomnianym artykule, bojarzy odróżniali się od ludności służebnej na posłudze konnej tym, że byli wolni od innych ciężarów, które pełnili tzw. słudzy putni, dospieszni, szczytni, a nawet pancerni. W XVI wieku sługi putne i pancerne coraz częściej zaczęto określać jako bojarów putnych i bojarów pancernych. To że dawne sługi putne i pancerne teraz nazywano bojarami putnymi i pancernymi nie oznaczało zmiany ich obowiązków. W XVI wieku np. bojarzy pancerni w księstwie słuckim nadal uczestniczyli w “tłokach” – tradycyjnej pomocy przy żniwach – i innych “robotach” takich jak sypianie rowów, co wiemy z przywileju z roku 1527 w którym dwóch bojarów pancernych prosi kniazia słuckiego Siemiena Olelkowicza o zwalnienie ich z tych obowiązków i przeniesienie ich na służbę ziemską.⁶

Termin ziemianin zyskał popularność na Litwie w drugiej połowie wieku XVI. W wielkich majątkach magnackich pozwalał on wyraźniej odróżnić zobowiązaną do służby ziemskiej warstwę uprzywilejowaną – bojarów i przybyłą szlachtę polską mającą ziemie na prawie lennym – od dawnych sług putnych i pancernych, których teraz nazywano bojarami putnymi i bojarami pancernymi.⁷

To ze sługi putne i pancerne określano teraz jako bojarów putnych i pancernych nie oznaczało, że słowo bojar (bez dodatków) w tradycyjnym znaczeniu przestało być używane. W księstwie słuckim – jak zaznacza A. Hryckiewicz w artykule naukowym poświęconym ludności wojskowej księstwa słuckiego – do końca XVI wieku zarówno termin “bojar” jak i “ziemianin” były używane w stosunku do najbardziej uprzywilejowanych członków klasy feudalnej księstwa pełniących służbę ziemską. W szczególności, często członkowie jednej i tej samej rodziny występowali zarówno na listach “bojarów” jak i na listach “ziemian”.⁸ To samo wymienne użycie słów bojar i ziemianin można zauważyć w wielu przywilejach, np. w przywileju Juregu Jurywicza Olelkowicza dla “ziemianina Jacka Lewkowicza”, zobowiązując go do “służby ziemskiej” tak “iako inszyje Boiary nasze”.⁹ Podobne przykłady można znaleźć także w późniejszych dokumentach, aż do samego końca pierwszej polowy XVII wieku.¹⁰

Deprecjacja znaczenia terminu „bojar” oraz podział na bojarów i ziemian w XVII wieku

Jak zaznaczyliśmy wyżej, w księstwie słuckim, aż do końca XVI wieku, słowo bojar – bez dodatków takich jak putny czy pancerny – nadal było używane w stosunku do najbardziej uprzywilejowanych członków klasy feudalnej księstwa pełniących służbę ziemską.

W wieku XVII, po tym jak księstwo słuckie przeszło w ręce Radziwiłłów, słowo “bojar” ulega deprecjacji i w drugiej połowie XVII wieku już bardzo wyraźnie sugeruje znacznie niższy status społeczny niż słowo “ziemianin”. Hryckiewicz na przykład zauważa, że w dokumentach słuckiego sądu zamkowego z drugiej polowy XVII wieku i z wieku XVIII, ziemianie na ogół byli nazwani “panami” w przeciwieństwie do osób których w tym okresie określano jako bojarów.¹² Jezeli chodzi o majętność Starzycką w której żyli Taturowie, procesy te można wyraźnie zauważyć w “Verificatji Ziemian Starzyckich” z roku 1687 w której osoby nie uznane za ziemian zostają zobowiązane “pokońszczyzne sowito płacić” i “miód połowinny na dwór dawać”.¹³

Wraz ze zmianą znaczenia słowa “bojar” zmienia się także grupa ludzi których określano jako bojarów – Hryckiewicz zauważa, że potomkowie wielu osób, które poprzednio byli nazywani “bojarami” w późniejszych dokumentach z XVII wieku są często określani już nie jako “bojarzy” lecz jako “ziemianie”.

Według Hryckiewicza, potomkowie większosci dawnych bojarów i potomkowie obcej szlachty osiadłej w księstwie słuckim znaleźli się w grupie nazywanej “ziemianie”, podczas gdy potomkowie reszty dawnych bojarów razem z potomkami dawnych sług putnych i pancernych stworzyli odrębną grupę o niższym statusie społecznym których nazywano po prostu “bojarami”.¹⁴